Filozofski fakultet u
Beogradu

Odsek za Istoriju umetnosti

Katedra za Muzeologiju i zaštitu kulturnih dobara

1

R A N Č I Ć E V A K U Ć A

u Grockoj

student:

Todosijević Zorica

iu 980040

novembar 2006.

Rančićeva kuća u Grockoj

1

Tragovi naseobina na teritoriji današnje
opštine Grocka datiraju s početka neolita (mlađeg kamenog doba), a
Feliks Kanic Grocku navodi i kao jedan od nekada važnih rimskih punktova
na Dunavu u okviru gornjomezijskog dunavskog limesa, prepoznajući je pod
nazivom Ad Sextum Miliare. Grocka se kao naselje pominje još u IX veku,
pod slovenskim imenom Gardec. U srednjem veku na podatke o Grockoj
nailazimo u zapisima putopisaca i turskim popisima.

U turskim katastarskim popisima Beograda i okoline iz prve
polovine XVI veka dati su i prvi opširni podaci o tadašnjem selu Grocka
(Hisarlik, utvrđena vojna postaja na carigradskom drumu).

Već u sledećem popisu, iz sredine XVI veka, kao i u svim
narednim, Grocka se naziva palankom, odnosno varošicom.

Gerlah, putopisac koji je 1578. godine prošao kroz Grocku,
zabeležio je da veliki potok deli Grocku na dva dela; u jednom delu bile
su podignute male srpske kolibe pokrivene trskom i slamom, a u drugom je
bilo i lepih turskih kuća, šindrom pokrivenih.

Naselje se, dakle, i tada kao i danas, prostiralo sa obe strane
rečice (kojoj je dat naziv Gročica). Ova podela na “bolje” i “lošije”
kuće se donekle zadržala sve do početka XIX veka, budući da se najveći
broj reprezentativnih varoških kuća i dalje nalazio sa jedne strane
rečice.

Međutim, Grocka je sredinom XVII veka još uvek predstavljala
neznatnu Tursku palanku na obali Dunava koja je imala isključivo
strategijski i saobraćajni značaj, kao postaja na Carigradskom drumu
nadomak Beograda.

Značaj Grocke kao naselja raste početkom XVIII veka, tokom
austrijske okupacije. Ona je tada središte sreza koji je bio vezan za
Beograd i Smederevo.

Do 1739. godine brzo je i vidno napredovala- primer za navedeno
je da je jednu od retkih škola tog vremena imala i Grocka.

Ali, Grocka ponovo potpada pod Tursku vlast i nastavlja da živi
životom palanke u senci Beograda, s jedne, i Smedereva, sa druge
strane.

Krajem XVIII i na samom početku XIX veka, ova oblast je bila
izložena stalnim nemirima, i razvoj naselja je za isvesno vreme bio
sasvim zaustavljen.

I tek nakon 1815. godine, posle srećno završenih ustaničkih
borbi, kada su se stabilizovale i političke prilike, počinje
intenzivniji razvoj Grocke kao privrednog i trgovačkog centra
oblasti.

Grocka je postala sedište istoimenog sreza, jedne carinarnice i
drugih ureda.

Procvatu ovog jedinog gradića u beogradskom okrugu najvise
doprinosi porodica Garašanin. Milutin Garašanin od kneza Miloša dobija
komad zemlje na poklon u Grockoj.

On osniva ovde i školu 1830. godine, za koju dovodi učitelje iz
Srema. Njegov sin Ilija Garašanin, koji je i preminuo u Grockoj 1874.
godine, podigao je na svom posedu parni mlin, i to najveći u ono vreme u
Srbiji. Dalje, njegovi sinovi Milutin i Svetozar, rođeni u Grockoj,
takođe su davali pomoć i podsticaj varošici.

O razvoju Grocke neposredno svedoči i porast broja domova (kuća)
tokom prve polovine XIX veka. Putopisci iz prve polovine XIX veka
ostavljaju brojna pisana svedočanstva o razvoju varošice.

Joakim Vujić, koji je kroz Grocku prošao 1823. godine, pominje
dućane, vodenice, crkvu od pletera i školu.

Zatim, S. Popović 1836/37. godine pominje parni mlin Ilije
Garašanina, njihovu kuću, konak kneza Živka i veliku kafanu Beljanskog.
Iako nijedan od navedenih objekata nije sačuvan, ovi podaci su značajni
za praćenje razvoja varošice.

U arhivskoj građi se sve češće pominju trgovci, zanatlije,
gročanski kapetani i knezovi, koji predstavljaju i nosioce privrednog i
političkog života Grocke toga vremena.

Postoje i podaci o izgradnji varošice i prisustvu veće grupe
majstora, koje je izgleda u Grocku uputio sam knez Miloš. Podižu se
crkva, ćuprija na rečici Gročici i poslovne zgrade u produžetku čaršije.
Sve to govori o društvenoj i privrednoj aktivnosti, i ukazuje na
materijalne mogućnosti gročanskog stanovništva.

Grocka se u u to vreme sve više razvija kao trgovački centar, a
čaršija se proširuje podizanjem novih dućana. Da je razvoj trgovačkog
staleža promenio strukturu gročanskog stanovništva, jasno je i na osnovu
zakona iz 1866. godine, koji je Grocku uvrstio u varošice (tim zakonom
je podela na sela i varošice u Srbiji vršena ne samo prema broju
stanovnika, već i prema njihovom zanimanju).

Budući da se značajan deo gročanskog stanovništva sastojao od
trgovaca i zanatlija, koji su raspolagali i većim materijalnim
mogućnostima, živa trgovina i promet, kao i privredne grane poput
vinogradarstva, uslovili su i nastanak za to vreme veoma reprezentativne
profane arhitekture.

Grocka je danas jedna od 17 beogradskih opština. Prostire se na
površini od 292 km2, i u njenom je sastavu 15 naselja. I dalje je
gradi
ć na obodu velikoga grada.

Severni deo teritorije izlazi na reku Dunav dužinom od 24 km, a
obim granica opštinske teritorije je 96km. Do Grocke se može doći
autoputem Beograd–Niš, železničkom prugom Beograd – Niš – Skoplje –
Solun – Atina, magistralnim putem Beograd–Smederevo. Gradski i
prigradski saobraćaj prevozi putnike do bilo kojeg odredišta na
teritoriji opštine.

Ona je danas uglavnom poljoprivredna opština sa 23.301 hektarom
obradivog zemljišta. Od toga individualnom posedu pripada 92%, a
drustvenoj svojini 8% površina. Položaj Grocke, potpomognut
odgovarajucim klimatskim uslovima i plodnim zemljištem, daje i gotovo
idealne uslove za voćarstvo i vinogradarstvo.

Uz sve navedeno, i sam pejzaž varošice – panorama panonske
nizije, velike reke i šumadijskih brda, a sve na domak prestonice, čine
je lepim mestom i za život i za odmor. Sedamdesetih godina XX veka
razvija se ovde i vikend-turizam, tako da se u Grockoj danas nalazi i
oko 7.000 vikend-kuća.

*

Proces formiranja i afirmacije Grocke kao
trgovačkog i privrednog centra u toku XIX veka, vidan je i kroz njeno
urbanističko i arhitektonsko nasleđe kao materijalni dokaz istorijskog
razvoja varošice.

Poput ostalih varoši i varošica, Grocka je bila uređena na
orijentalni način, sa čaršijom u središtu naselja (ulica duž koje su se
nizali dućani), i spletom nepravilnih, krivudavih ulica
unaokolo.

Iako su ovakve stare varoši lagano nestajale sa potrebama novog
doba i novog građanskog društva, Grocka je i do danas sačuvala donekle
neke od navedenih osobina turske varošice.

Najstarije jezgro Grocke predstavlja Bulevar oslobođenja, deo
nekadašnjeg Carigradskog druma, uz koje se formiralo prvobitno naselje.
Da se današnji Bulevar od samog nastanka naselja koristio kao čaršija,
trgovački i poslovni centar, svedoče karakter i namena očuvanih starih
kuća. Osim poslovnih zgrada sa dućanima, zanatskim radnjama i kafanama,
u čaršiji se i danas nalazi izvestan broj stambenih objekata varoškog
tipa, čiji su vlasnici bili imućni trgovci i zanatlije.

U užem jezgru Gročanske varoši je pod patronatom Zavoda za
zaštitu spomenika kulture grada Beograda 14 starih kuća, među kojima je
i Rančićeva. Sam centar naselja obnovljen je uz poštovanje tradicionalne
arhitekture.

Specifican karakter Grocke koja je bila i
varošica, i poslovni i administrativni centar oblasti, ali i seosko
naselje sa izvanrednim prirodnim uslovima, uticao je na tipsku
šarolikost stambenih gročanskih kuća.

I pored svoje raznovrsnosti, arhitektura starih gročanskih kuća
predstavlja oformljen arhitektonski izraz, te se u naselju jasno
razlikuju dve osnovne grupe starih kuća – stara varoška i stara seoska
kuća. Varoške kuće u Grockoj su po svojim karakteristikama bliske i čine
tipsku celinu, dok su seoske kuće tipski znatno raznovrsnije.

Varoške kuće su se gradile u čaršijskim sokacima, jer su u
tim čaršijskim delovima bile isključivo kuće imućnijeg stanovništva.
Varoška kuća sa nekoliko prostorija, tremom i uzvišenim i istaknutim
doksatom predstavlja karakterističan tip zgrade u staroj arhitekturi
varošice. Podizane su tzv. kuće sa doksatom, u prostranim dvorištima iza
visokih zidova.

Doksat gročanskih varoških kuća postavljan je prema dvorištu i
skriven od pogleda sa ulice, a iza visokih zidina provirivale su samo
krošnje drveća i krovovi od ćeramide sa vitkim dimnjacima.

*


Nastanak i razvoj Rančićeve kuće, kao stare gročanske varoške kuće, može
se pratiti još od starih seoskih kućaod
bondruka01
koje su se gradile u
Pomoravlju.

U zavisnosti od osobina lokaliteta i
raspoloživih materijala, na različitim terenima gradili su se i
različiti tipovi kuća.
Veliko područje koje ne obiluje
šumama – južni, središnji i istočni delovi Srbije – usvojilo je
kombinovani sistem građenja.
Kuće su s drvenim kosturom
koji se ispunjava lakšim materijalom i blatom. To je kuća
bondručara, ili, s obzirom na rasprostranjenje u dolini reke
Morave, moravska kuća.

Iako se bitno razlikuju u spoljnjem izgledu, za sve osnovne
tipove kuća (tačnije za njihove starije oblike) karakteristična su dva
prostora – tzv. odžaklija tj. kuća s ognjištem i soba,
ispred kojih može biti i trem.
U svom razvoju svi
osnovni tipovi kuća dostigli su složenije prostorne i vizuelno bogatije
oblike, uz izvesne novine i u materijalu za gradnju.

Arhitektura starih seoskih kuća Pomoravlja u svojim ranim fazama
razvoja bila je vrlo bliska rešenjima na Kosovu; ova pojava se
objašnjava migracijama stanovništva tokom XVIII i početkom XIX veka iz
južnih krajeva u središnje i istočne delove
Srbije
02.

Kosovska seoska kuća bila je prizemna i dvodelna, međusobno
nepovezanih prostorija, sa tremom (tzv. ajatom) na
podužnoj strani, i predstavlja tipsku srpsku seosku kuću iz turskog
perioda.

Ovaj tip kuće naziva se srpskom
bondručarom
03 ili
kosovskom
prizemljušom
03

.

Posle oslobođenja od Turaka, ona se na Kosovu dalje razvija
dodavanjem prostorija po dužini kuće, pri čemu je pristup u sva
odeljenja uvek spolja, iz trema.

Stara seoska kuća Pomoravlja je u početku takodje prizemna i
dvodelna, međusobno nepovezanih prostorija, u koje se ulazilo sa
ajata04
kao pristupnog trema. Sastojala se od
odžaklije05
i sobe. Tokom XIX veka, dodavanjem novih odeljenja i usložnjavanjem
postojećih, ona postaje četvorodelna.

Medjutim, u osobenostima ajata su glavne odlike kuće Pomoravlja
po kojima je kasnije i dobila naziv moravska
kuća
06.
I on je imao svoj prostorni razvoj – u ranim fazama se proteže celom
dužinom zgrade, kao kod kosovske prizemljuše, a kasnije se deli u dve
celine. Ajat ostaje pri zemlji i zadržava funkciju zaštite pristupa u
kuću, a doksat se podiže, postavlja na uglu ili izvlači ispred fasade, i
služi kao prostorija za svakodnevni život u letnjim danima, menjajući
funkciju prilaznog trema u jednu vrstu stambenog prostora.

Doksate, sem u Pomoravlju, nalazimo redovno
i na kućama u Podunavlju sa pritokama, i u istočnoj Srbiji, i većih
razlika sem u detaljima i u pogledu veličine i oblika nema. Drvene su
konstrukcije, uglavnom kvadratnog oblika a ispuna varira od lokaliteta i
raspoloživih materijala.

Uopšte je doksat kao oblik prostora u sklopu i seoske i varoške
kuće odomaćen u Srbiji, i vezuje se kao pojam i deo prostora za otvorene
tremove na starim kućama.

Stoga kuće sa doksatom čine tip koji nije usko vezan
samo za jedan kraj, već je rasprostranjen u raznim oblastima. Kuće sa
doksatom su uvek prizemne i sa više odaja, nastale iz međusobnih uticaja
Orijenta i narodne
tradicije07.

Naročito su karakteristične za staru varošku
arhitekturu u Grockoj, Kragujevcu, Leskovcu, Kuršumliji, Kruševcu,
Trsteniku, Prokuplju itd.

Prema rasporedu prostorija u okviru kuće,
izvršena je podela na dva izrazita tipa stare kuće: simetrični i
asimetrični.

Simetrični tip, kao što mu i naziv
govori, poštuje i u osnovi i u fasadama punu simetriju rasporeda
prostorija i oblika, pri čemu se doksat nalazi u osi simetrije, tj.
postavljen je centralno. Preko njega se ulazilo u neku vrstu središnjeg
hola, a odatle u sve ostale prostorije. Kuće ovog tipa najčešće su
gradili Turci, i uglavnom su imale prizemlje i
sprat
08.

Asimetrični tip se odlikuje naročitim
položajem doksata, koji ne stoji u sredini, već na jednom kraju podužnog
trema gde je izdignut za nekoliko stepenika iznad visine prilaznog
trema. Karakteristično je za ovaj tip da ni prostorije nisu jednake po
veličini, već je glavna prostorija (odžaklija), u koju se ulazilo
direktno sa trema, ujedno i
najveća
09.

Kuće asimetričnog tipa su po varošima gradili Srbi,
naseljavajući ih posle izlaska Turaka, i uglavnom su bile prizemne, mada
je bilo i spratnih.

Stanovništvo varoši i varošica pre oslobođenja bilo je pretežno
tursko i grčko (cincarsko), a Srba je bilo vrlo malo.

Sačuvane stare varoške kuće asimetričnog tipa građene su upravo
u prvoj polovini XIX veka, u vreme masovnih migracija Srba i smene
stanovništva.

Imajući u vidu da su prvi srpski stanovnici gradova, trgovci i
zanatlije, bili poreklom sa sela, nameće se zaključak da između
razvijene varijante stare moravske seoske kuće i gradske kuće sa
doksatom asimetričnog tipa, postoji i direktna veza, jer naseljenici i u
novom okruženju grade onako kako su ranije činili, prilagodivši stare
oblike prostora novim potrebama.

*


1

Rančićeva kuća, pogled iz
dvorišta

Udobna i prostrana varoška kuća sa tri do
četiri prostorije, strogo namenski određene, podrumom, širokim
pristupnim tremom i doksatom, odražava potrebe gročanskog trgovačkog i
zanatskog staleža i predstavlja karakterističan tip zgrade u staroj
arhitekturi varošice s početka XIX veka. Gročanska varoška kuća pripada
grupi kuća sa doksatom, asimetričnog tipa.

Rančićeva kuća sa dvorištem u Majevičkoj ulici br. 9 u Grockoj,
lep je primer ovakve stare gročanske varoške kuće.

Smatra se da je nastala početkom XIX veka, u vreme ekonomskog
poleta Grocke kao administrativnog i trgovačkog sedišta
nahije.

Isprva je sazidana kao tzv. kosovska prizemljuša,
dvodelna prizemna kuća zasebnih, međusobno nepovezanih prostorija, u
koje se ulazilo sa podužnog trema.
Sastojala se iz
ajata kao pristupnog trema, odžaklije i sobe.

Međutim, sredinom istog veka je izmenjena i dobija izgled
gročanske varoške kuće.

1

pogled na ajat sa prvobitnom kućom

1

pogled na dozidani deo kuće

S bočne strane odžaklije dograđen joj je
stambeni deo (dve prostorije), sa doksatom i ukopanim podrumom ispod.

Doksat, kao integralni deo trema kod tipa kuća sa
doksatom
, ovde je izdvojen i formiran kao zasebni element koji nije
direktno povezan sa ajatom.

Izostala je i direktna veza trema i dograđene sobe, uobičajena
za kosovsku prizemljušu, a i ulaz sa trema u jednu od postojećih
prostorija je tom prilikom zatvoren.

1

osnova

1

podužni presek

Dobijen je četvorodelni prostorni plan
varoške kuće, organizovan preko odžaklije kao središnje prostorije, koja
je ujedno i ulaz u kuću i jedina prostorija direktno povezana sa
tremom.

Pravougaone je osnove, građena u bondručnoj konstrukciji sa
skeletom od hrastovih greda i ispunom od
čatme10.
Temelji su od pritesanog kamena sa hrastovim gredama, i pokrivena je
niskim četvoroslivnim krovom od ćeramide.

Budući da je podignuta na ravnom terenu, dosta je niska-
izdignuta je od nivoa terena za samo nekoliko
stepenika11.

Prostor je u celini komponovan sa ciljem da se postigne najveća
moguća funkcionalnost i udobnost stanovanja. Svi prostori u kući, njihov
razmeštaj, veličine i odnosi su građeni prema meri čoveka i njegovih
potreba.

Ovakav njen izgled i prostorni raspored je sačuvan i do
danas.

Razvojem Rančićeve kuće razvijalo se postupno i njeno unutrašnje
uređenje.

U kuću se ulazi preko prostranog ajata, koji je popločan i
natkriven. Direktno se stupa u centralnu prostoriju, odžakliju, u kojoj
se odvijao svakodnevni domaći život uz vatru. Iz odžaklije se, zatim, s
jedne strane ulazi u dnevnu sobu, a s druge u dve (dograđene) spavaće
sobe, međusobno povezane. Sve prostorije imaju tavanice; što se podova
tiče, odžaklija je patosana opekom za razliku od soba koje su patosane
daskama.

Kuća je iznutra prostrana i svetla, sa po dva prozora na gotovo
svakoj odaji. Dobra osvetljenost i orjentisanost prostorija bila je
veoma važna u vremenima pre elektrifikacije.

Ognjište se u odžakliji nalazi u samom pregradnom zidu sa
dnevnom sobom, u vidu niše. U niši se iz odžaklije ložila vatra, a dim
se odvodio dimnjakom.

Ognjište time dobija izgled kamina, koje pored funkcionalne ima
i estetsku vrednost, a preko

1

ognjište

1

sofra sa tronošcima

toplog zida i dimnjaka se ujedno zagrevala
i soba. Ona je takođe iziskivala grejanje u zimskom periodu, kada se u
njoj provodilo dosta vremena, i problem zagrevanja je ovim rešen na vrlo
praktičan i domišljat
način12.

U odžakliji su se oko ognjišta nalazile
niske stolice – tronošci, bez naslona ili sa lučno savijenim ugrađenim
naslonom, na kojoj je sedeo domaćin ili uvaženi gost.
Jelo se za trpezom ili sofrom, niskim drvenim okruglim
stolom.

Posuđe, nameštaj, uređaji u kući, bili su ručne izrade, proizvod
zanatlija, neretko i bogato ukrašavani. Pokućstvo uopšte odražavalo je
imovinsko stanje, društveni položaj, porodični život i duh življenja
ukućana.

1

doksat sa prilazom u podrum ispod

1

doksat

Izgradnjom doksata, jedan deo funkcija
odžaklije i domaćeg života prenosi se na trem. Doksat predstavlja
izdvojenu celinu u okviru kuće, ograđenu a otvorenu prostoriju,
izdignutu za nekoliko stepenika iznad nivoa ajata.

Ceo je izgrađen od drveta i kvadratnog je oblika.
Tu su se nekad nalazile klupe, poređane unaokolo za
sedenje.

On je prostorija na otvorenom, puna vazduha i svetlosti.
Doksat je natkriven prostor, u sklopu krovnog
nosača13,
i zaštićen strehom od jakog sunca za vreme vrelih letnjih dana. Sa njega
se otvara pogled na veliko dvorište puno zelenila.

Doksatom se radni prostor u kući
neposrednije vezivao za baštu i dvorište, čime se postizala i bolja
kontrola okućnice i veza spoljnjih i unutrašnjih prostora. To je ujedno
i deo kuće u kome se leti provodilo najviše vremena, pa je imao i
karakter društvene prostorije, jer je pored svakodnevne poprimio i ulogu
gostinskog prostora.

Postavljen je na uglu Rančićeve kuće, izlazi iz ravni zida i
daje joj živopisan izgled.

1

bočni izgled
kuće

Doksat jeste prvenstveno funkcionalan
prostor svojom namenom, ali je i arhitektonsko-estetski element svojim
naglašenim položajem u sklopu kuće. Poseban značaj doksata je u njegovom
istaknutom i uzvišenom položaju iznad površine zemlje, što predstavlja i
arhitektonski napredak u razvoju ovakvih starih kuća. Spada među
najreprezentativnije prostore u našoj narodnoj arhitekturi.

1

unutrašnjost podruma

1

bočni presek kuće

Niša neposredno ispod doksata iskorišćena
je kao natkriven prilaz prostranom podrumu, u koji se ulazi kroz
dvostruka drvena okovana vrata. Pošto se kuća nalazi na ravnom terenu,
ukopan je u zemlju i proteže se celom širinom dozidanog dela kuće.
Podrum je izrađen od pritesanog kamena, a dva dekorativno obrađena
hrastova stuba premošćuju raspon tavanice.

1

stub na ajatu

1

stub na na doksatu

1

stub u podrumu

I stubovi na ajatu i doksatu, čija je
funkcija da nose deo tavanice, imaju pored

konstruktivne i dekorativnu ulogu, budući da su plastično
obrađeni.

Sastoje se od ukrašenog kapitela, stabla osmougaonog ili
šestougaonog preseka i stope koja je takođe rezbarena i ukrašena kao i
kapitel.

Iako autor nije imao umetničkih pretenzija, on se ipak trudio da
ono što radi bude lepo oblikovano, i da izazove dopadanje.

Po spoljnjem izgledu i arhitektonskoj
koncepciji, Rančićeva kuća odlikuje se jednostavnim oblikom. I pored
jednostavnosti, slikovite je spoljašnjosti.

Široke
stehe
14,
mirne zidne mase, visoki i vitki dimnjaci sa dekorativnim kapama, niski
krovovi blagih nagiba, deluju arhitektonski ubedljivo i karakterišu ovu
kuću podignutu u prvoj polovini XIX veka.

1

pristupni ugao, sa kapije

1

pogled na kuću iz dvorišta

Horizontala preovlađuje u opštoj oblikovnoj
arhitektonskoj koncepciji, oživljena vertikalama dimnjaka i stubova na
ajatu i doksatu.

Međusobni odnosi masa i otvora su skladni, a razmere i veličine
izražene su u antropomorfnim merama. Harmoničan ritam otvora je rezultat
logičnog povezivanja funkcije i konstrukcije.

Spoljne površine obrađene su u malteru i krečene. Na fasadama
nema dekoracije, i izbačena streha se dubokim senkama još jasnije ističe
na belom zidnom platnu.

Izražajnost kuće je u kompoziciji, i rešenju veza sa okolinom i
dvorištem preko ajata i doksata.

Čitava kuća odaje utisak sklada, ukusa i
udobnosti – u detalju i u celini.

Ona jeste prizemna i nevelika za današnje pojmove, ali je
očevidno da se u njoj veoma lepo živelo, i da je građena kao porodična
kuća srednjeg staleža.

Njen položaj na parceli je takav da život svojih ukućana zaštiti
od radoznalih očiju, jer se i tremom i doksatom otvara ka prostranom
dvorištu (koje je nekada verovatno bilo lepa bašta, a danas je travnata
površina).

Skladne forme po meri čoveka, čistota linija, jednostavna
funkcionalnost ukupnog prostora, obrada detalja, koloristički sklad
prirodnih tonova kao i sklad prirodnih materijala od kojih je sagrađena,
doprinose ukupnom utisku.

Zbog svega navedenog, Rančićeva kuća, okružena
zelenilom i baštom, predstavljala je i funkcionalan i prijatan prostor
za stanovanje. Sem što pokazuje visok nivo udobnog stanovanja u
prošlosti, privlači pažnju svojim spoljnjim oblicima i načinom
ukrašavanja pojedinih delova, i predstavlja izvanrednu arhitektonsku
vrednost u našoj narodnoj arhitekturi.

Ona predstavlja varijantu razvijene moravske kuće sa doksatom,
asimetričnog tipa, sa kojom je i hronološki veoma bliska, a u svom
nastanku i razvoju pokazuje i svojevrsnu genezu ovog tipa varoške kuće.

*

Narodno neimarstvo nije mnogo zanimalo
moderne graditelje. Karakteristično je za nestajanje starih
balkanskih varoši i kuća da one u većini slučajeva nisu odumirale
postepeno u svojevrsnoj evoluciji, već su naglo i ubrzano smenjivane
novim.

U Srbiji je ta smena, uslovljena potrebama savremenog društva,
izvršena u drugoj polovini XIX veka zakonskim propisima koji se odnose
na izvođenje regulacionih planova.

Naučno još neispitano arhitektonsko i urbanističko nasleđe nije
bilo dovoljno poznato i cenjeno ni od stručnjaka, dok je u novoj
građanskoj klasi preovlađivao negativan stav prema svemu što je
svedočanstvo
prošlosti15.
Time je proces uništavanja starog radi zamene novim bio prilično
beskompromisan.

Prva Naredba o zaštiti starina u Srbiji
datira još iz 1844.
godine16,
ali službe zaštite razvijane su postepeno, tako da je nasleđe starog
balkanskog grada relativno kasno došlo pod zaštitu. Prva poznata
proučavanja počela su nakon I svetskog rata, a uzela su maha tek posle
II. Stogodišnja prevlast novog nad starim je period u kome su već
nestali mnogi arhitektonski spomenici.

Službe zaštite spomenika kulture ulažu
napore da sačuvaju bar neke elemente koji bi ostali da svedoče o
nekadašnjim dostignućima balkanskog urbanizma i stanovanja.

One imaju svoje uporište u zakonskim odredbama, ali savremeno
graditeljstvo ima opravdanje u potrebama savremene izgradnje, a ponekad
i u nedostatku saznanja o značaju spomeničkog nasleđa. Međutim, usvojeno
je stanovište da spomenici prošlosti imaju svoje kulturne vrednosti i da
ih treba poštovati i sačuvati.

Mogućnosti za njihovu zaštitu su sve veće, ali mnoge teškoće
ostaju, i više nisu psihološke (iz potrebe za zaboravom starog) ili iz
neznanja.

U pronalaženju, zaštiti, konzerviranju, popularizaciji i
revitalizaciji kulturne baštine, službe za zaštitu se suočavaju sa
brojnim poteškoćama, često i metodološke i materijalne prirode.

U sukobu starog i novog, neophodno je uskladiti zaštitu
kulturnog nasleđa sa preobražajima koje zahteva i diktira ekonomski i
društveni razvoj.

Problem je kako naći odnos između starog i novog, pri čemu se
staro javlja samo kao spomenik kulture.

Narodno graditeljstvo je u tom smislu najugroženiji segment
našeg kulturnog nasleđa, jer je najosetljivije po pitanju održavanja i
čuvanja.
Narodna arhitektura, što zbog nebrige, a što
zbog materijala u kojima je građena, neminovno propada.

Pitanje njene revitalizacije, tj. davanja aktivne uloge u životu
zajednice pojedinim odabranim objektima, od ključnog je značaja za
njihov dalji opstanak. Cilj je svakom od njih dati funkciju koja će ga
uključiti u sadašnji i budući život naroda, i to takvu funkciju koja
najpribližnije odgovara njegovim kulturnim svojstvima. Što će reći,
treba im vratiti funkciju ili im naći podesniju, pod uslovom da to ne
uzrokuje smanjenje njihove vrednosti kao spomeničke baštine.

Turistička i obrazovna namena ili funkcionalno uklapanje takvih
objekata u savremene tokove života možda su neki od načina da se oni
sačuvaju, prvenstveno time što će se spasti od zaborava tako što će im
se dati uloga kroz koju će živeti i trajati. Jer objekti u kojima se ne
živi i koji se ne koriste, ni sami ne žive i osuđeni su na ubrzano
propadanje i zaborav.

Oni imaju svoj vek trajanja, a život i događaji uklanjaju sve
što je prestalo da živi i da bude potrebno.

U Grockoj je još uvek prisutan veliki broj
starih kuća, uprkos brojnim razlozima i zahtevima savremenog života za
njihovom eliminacijom i zamenom novim. Uglavnom su građene od drveta i
zemlje, a u znatno manjoj meri od kamena, zbog čega su relativno kratkog
veka. Starost očuvanih građevina kreće od 100 do 200 godina, no njihovi
oblici i način građenja potiču iz mnogo starijih vremena,
prilagođavajuci se promenama i okruženjima.

Gročanske stare kuće su dobar primer za navedeno (nebrigu i
propadanje), iako su i nadomak Beograda i pod zaštitom Zavoda za zaštitu
spomenika kulture grada. One svedoče i o prošlosti i o sadašnjoj nebrizi
i/ili nemanju sluha i sredstava da se sačuvaju za buduće generacije kao
materijalni dokazi jednog vremena i načina života.

Od ukupno 14 kuća s kraja XVIII i početka XIX veka koje su pod
patronatom Zavoda za zaštitu spomenika kulture grada Beograda, danas
postoji samo njih devet. Za svega pedesetak godina koliko su pod
zaštitom Zavoda, pet kuća od ukupno četrnaest se nebrigom opštine u
međuvremenu urušilo i na njihovom mestu su nikli novi
objekti
17.

U ovih postojećih devet spada i Rančićeva kuća, s tim što su
ostale pretežno zadržale svoju prvobitnu namenu i koriste se i danas kao
stambeni i/ili trgovinsko- ugostiteljski objekti. Gotovo sve su
pretrpele manje ili veće izmene u svojoj strukturi i unutrašnjem
prostornom planu, prilagođavajući se unekoliko savremenim uslovima
života.

Rančićeva kuća je među njima jedna od
retkih koja je u potpunosti zadržala svoj prvobitni prostorni plan i
izgled, i to zahvaljujući svojoj muzejskoj i izložbenoj nameni.

Poslednji vlasnik je bila gospođica Magdalena Rančić, koja je
60-tih godina XX veka (kada više nije mogla da se stara o sebi),
sklopila ugovor sa opštinom o doživotnom izdržavanju i kuću zauzvrat
zaveštala
opštini18.

Zavod za zaštitu spomenika kulture grada Beograda na osnovu
Zakona o zaštiti spomenika kulture, 1966. godine donosi Rešenje kojim se
kuća stavlja pod zaštitu Zavoda i upisuje u Registar spomenika kulture
grada Beograda kao spomenik od velikog značaja za društvenu zajednicu.

Ukupni konzervatorsko-restauratorski radovi na njoj obavljeni su
80-tih godina XX veka.

U adaptiranoj Rančićevoj kući otvoren je Zavičajni muzej Grocke
1982. godine. Dubočajska zbirka paleoloških, arheoloških, numizmatičkih
i drugih iskopina prof. dr Aleksandra Kostića bila je stalna postavka
Muzeja
19.

No kuća nakon restauracije nije održavana, i ubrzano propada, te
je iz nje povučena Dubočajska zbirka.

Nakon ovoga, očekivana sudbina Rančićeve kuće bila je da je pre
ili kasnije neko od lokalnih investitora adaptira u ugostiteljski
objekat, budući da se kuća nalazi na lepom mestu, u užem centru Grocke,
i raspolaže prostranim dvorištem.

Međutim, za kuću se 2003. godine zainteresovala NVO Pokretač,
čiji je cilj bio i osnivanje Centra za kulturu u
Grockoj
20
.

Njihovim zalaganjem, a pod pokroviteljstvom Zavoda za zaštitu
spomenika kulture grada Beograda i Skupštine grada, izvedena je 2004.
godine ponovna sveobuhvatna restauracija Rančićeve kuće, i njeno
opremanje.

Očekuje se da će u prostor Zavičajnog muzeja biti vraćena zbirka
profesora Kostića, koja je u vlasništvu opštine Grocka.

Do tada Centar za kulturu Grocka u okviru projekta Centar
pokretanja (u čije ciljeve spada i rad na oživljavanju kulturnog i
zabavnog života na teritoriji opštine) u prostoru muzeja
organizuje:

– likovne izložbe

– izložbe ručnih radova i starih zanata

– koncerte narodne muzike i folklora


U okviru muzeja planira se i stalna prodajna izložba ručnih
radova i drugih narodnih rukotvorina, i brojne druge manifestacije sa
pečatom tradicije i etno prizvukom.

1
1
111

sa izložbe «Lepota drveta» u prostoru
Rančićeve kuće

sklulpture, drvorezi i duborezi samoukog skulptora Marka Mamića
(1944-2004)

Muzeji u manjim gradovima i treba da imaju
ulogu svojevrsnih kulturnih centara, koji doprinose kulturnom i
intelektualnom životu svog mesta i stanovništva.

U društvu čiji se životni uslovi preobražavaju sve brže, važno
je i za identitet nacije sačuvati svedočanstva civilizacije prošlih
generacija. Građevine i predmeti svakodnevne namene, svojim postojanjem,
materijalima, načinom izrade, bojama, oblicima, vrlo jasno i
verodostojno prenose nam život, uspone i padove jednog društva, države,
kulture, epohe. Govore često jasnije, istinitije i sadržajnije od
pisanih dokumenata.

Stoga svakako treba preduzimati i ohrabrivati aktivnosti koje će
podsticati interesovanje za naše kulturno nasleđe i razvijati poštovanje
prema njemu.

Sa aspekta arhitektonskih i etnografskih
vrednosti, Rančićeva kuća predstavlja retko sačuvani primerak narodnog
neimarstva na području grada Beograda.

Odlike su joj visok domet građevinske, stambene i likovne
kulture.

Osobenosti koje je čine izuzetno vrednim su:

– upotrebljeni prirodni
materijali

– funkcionalni način na koji je raspoređen prostor

– čitki pravci i površine kretanja

– logično diferencirane namene pojedinih prostora i
odeljenja

– razmere i veličine izražene u antropomorfnim
merama

– udobnost

– čistota plastičnog izraza svih detalja i celina

– međusobna usklađenost konstruktivnih, funkcionalnih i
oblikovnih elemenata, i to zasnovana na društvenom položaju i realnim
potrebama i mogućnostima njihovih prvobitnih vlasnika.

Ove osobine čine je autentičnim
svedočanstvom svoga vremena i područja, a ujedno i društvenog položaja
njenih stanovnika. Ona odražava i ekonomski i društveni polet srpskog
naroda nakon Ustanka, a ukazuje i na jedan od načina formiranja
tradicionalne kuće Pomoravlja i istočne Srbije.

Zbog svoje istorijske, arhitektonske, etnografske i sociološke
vrednosti Rančićeva kuća je od posebnog značaja za društvenu zajednicu.
S
vojim odlikama daleko prevazilazi granice svoje
svakodnevne namene.

Potiče iz minule epohe i to u svom današnjem obliku, čime je
karakterističan materijalni dokument svoga vremena, značajana za
razumevanje naše prošlosti, kulture i stambene kulture našeg naroda.

Dokaz je istorijskih zbivanja i narodnog života i podsećanje je
na graditeljska dostignuća prošlosti.

Kao takva, zaštićena je od strane Republike kao spomenik kulture
od velikog značaja.

LITERATURA:

– Kojić Branislav, Stara gradska i
seoska arhitektura u Srbiji,
Beograd 1949.

– Petrović Đorđe, Narodna arhitektura,
doksati i čardaci
, Beograd 1955.

– Zavod za zaštitu spomenika kulture grada
Beograda, Saopštenja, sveska br.
10:
Grocka, spomeničko nasleđe,
Beograd 1970.

– Tomić Stevan, Spomenici kulture,
njihova svojstva i vrednosti
, Beograd 1983.

– Kanic Feliks, Srbija, zemlja i
stanovništvo od rimskog doba do kraja XIX veka,
Beograd
1985.

– Brguljan Vladimir, Međunarodni sistem
zaštite kulturnih i prirodnih dobara
, Beograd 1985.

– Etnografski muzej u Beogradu, Razvoj
seoske kuće i stanovanje u Srbiji
, Beograd 1999.

– Grupa autora, Zbornik etnografskog
muzeja u Beogradu 1901-2001
, Beograd 2001.

FUSNOTE

01.
Kuće od bondruka bile su drvene, tj. gredne konstrukcije.

Nazad

02.Usled
čestih austro- turskih ratova, nemira i bežanija, teritorija današnje
Srbije je tokom XVIII veka bila slabo naseljena. Slaba naseljenost
kasnije uzrokuje priliv stanovništva iz južnih i jugozapadnih krajeva, a
tim migracijama se prenose uticaji sa sela, koje je sačuvalo svoje
tradicionalne običaje, način života i narodnu umetnost. Intenzivno
naseljavanje potrajalo je sve do prvih decenija XIX veka.

Nazad
03.U
pitanju je niska, prizemna kuća. Zbog karakteristika lokaliteta, kao
građevinski materijal koristili su se kamen i zemlja, a znatno manje drvo,
i to uglavnom za konstrukciju.

Nazad
04.Ajat
je podužni trem kod starih prizemnih kuća. Neograđen je, za razliku od
doksata, i najčešće se javlja kod seoskih kuća
.
Nazad
05.Kuća
ili odžaklija je bila prostorija u kojoj se nalazilo ognjište.
Današnja paralela joj je kuhinja.
Nazad
06.Krajem
XIX veka, ajat se na moravskim kućama potpuno gasi i pretvara u tipičan
ugaoni trem. Dobija lučne otvore koji posta
ju opšta
karateristika čitavoj narodnoj arhitekturi Pomoravlja, po kojima se i
prepoznaje kao “moravska kuća”.
Nazad
07.Većina
ovih starih seoskih kuća podizana je jos u vreme turske vlasti, tako da je
ovoj arhitekturi, nedovoljno opravdano, davan naziv i “turska” ili
“istočnjačka”.

Balkanske kuće nisu delo samo jednog naroda, već svih naroda i
kultura koje su boravile na ovim prostorima. Time su vezane za teritoriju,
a ne za određenu kulturu.

Nazad
08.Moguće
je da su neke od ovih karakteristika ostale od stare vizantijske kuće, a
da su je Turci samo preuzeli i prilagodili svojim potrebama, pre nego da
su je značajno izmenili
.
Nazad
09.Asimetričnost
je bila diktirana nepravilnošću prostora na kome se gradilo, dogradnjama
i/ili potrebom za većim brojem prostorija različitih po veličini.

Nazad
10.Zidovi
se ispunjavaju pleterom oblepljenim blatom, odnosno čatmom, ili nepečenom
opekom.
Nazad
11.Visina
kuće varira u zavisnosti od oblika terena. Na terenu sa nagibom, kuće se
grade na podzidu od kamena koji moze biti toliko visok da se uz samu kuću
postavljaju stepenice.
Nazad
12.Naspram
kamina u odžakliji, u sobi može biti i ispupčenje u zidu koje predstavlja
peć sazidanu od ilovače sa ugrađenim keramičkim lončićima radi što boljeg
oslobađanja toplote. Današnja paralela bi joj bila kaljeva peć.

Nazad
13.U
varošima i varošicama centralne Srbije koristila se ćeramida za pokrivanje
krova, koji je četvoroslivan, i u čiju je osnovu (sa manjim krovnim
deformacijama) uklopljen i doksat.
Nazad
14.Strehe
su ispusti krova koji štite fasadu. Dostižu širinu i do 1m.

Nazad
15.Koliko
su se stavovi prema našoj prošlosti i tradiciji promenili, pokazatelj je i
to da se savremeni arhitekti neretko inspirišu upravo ovom starom
stambenom arhitekturom.
Nazad
16.Njom
se nalaže da se svedočanstva prošlosti sačuvaju nepromenjena i u dobrom
stanju, kako bi se očuvala njihova suština, smisao i značaj.

Nazad
17.Stara
kuća, gabaritima, građevinskim materijalom i komunalnom opremom najčešće
ne zadovoljava ni osnovne norme savremenog stanovanja. Pri tom treba imati
u vidu i neophodnost održavanja krova, dotrajalost i vlažnost starih
zidova kojima više ne pomažu stare metode podziđivanja, obziđivanja,
izolacije…

Zaštita se često svodi na obaveze vlasnika prema svom privatnom
dobru, koje je od opšteg interesa, jer je vlasnik jedini dužan da ga
finansira (održava, popravlja). Društvo mu, zauzvrat, propisuje zaštitne
mere (čuvanja, održavanja, korišćenja), dok se finansijska pomoć ogleda u
tome što ga oslobađa poreza na imovinu – tj. kulturno dobro. Vlasnici
zaštićenih ili potencijalnih spomenika kulture sve češće zahtevaju
oslobađanje od uživanja statusa zaštite ili uskraćuju davanje saglasnosti
za stavljanje pod zaštitu. Dosadašnji sistem zaštite na papiru se time
pokazao štetnim, kako po vlasnike spomenika kulture, tako i po same
spomenike, koji su neretko u jadnom stanju.

Nazad
18.Ovako
je pamte stari gročani:

Bila je telefoniskinja u nekoj od beogradskih pošta. Prilikom
jedne vremenske nepogode grom je udario u centralu. Gospođica Magdalena
Rančić doživljava kontuziju i posle te nesreće prestaje da radi. Usled
pretrpljenog straha i kontuzije najverovatnije popušta sa
živcima…

Od tada pa sve do odlaska u starački dom ostala je u sećanju
gročana kao ženica u starom izbledelom kišnom mantilu i velikim šeširom na
glavi, koja užurbanim korakom i mašući rukama silazi povremeno u
čarsiju.

Nazad
19.Profesor
Kostić je 1933. godine na Dubočajskom grebenu u Grockoj otkrio rimske
grobove, nakit, novac, keramiku, oružje i ostatke životinjskog i biljnog
sveta koji sačinjavaju zbirku.
Nazad
20.Odlukom
odbornika Skupštine grada Beograda 2006. godine je doneto Rešenje o
osnivanju ustanove kulture – Centar za kulturu Grocka.
Nazad

ПОСТАВИ ОДГОВОР

Молимо унесите свој коментар!
Унесите своје име овде